Warszawska Praga - kamienice i podwórka

Projekt ścieżki dydaktycznej „Warszawska Praga - kamienice i podwórka” przeznaczony jest przede wszystkim dla młodzieży, ale także dla każdego, kto jest zainteresowany kulturą, architekturą, dziejami, problemami, przemianami dzielnicy Praga Północ.

 

Celem ścieżki dydaktycznej ma być ukazanie uroków i miejsc magicznych Pragi Północ, szczególnie tej części dzielnicy, którą najlepiej znamy, którą uważamy za swoją. Trasa ma prowadzić przez ulice, miejsca najciekawsze pod względem architektonicznym, historycznym oraz społeczno-kulturowym. Mimo najszczerszych chęci, jedna ścieżka dydaktyczna nie pokaże wszystkich ciekawych miejsc na Pradze. Taki dobór trasy ma pozwolić na najlepsze poznanie naszej dzielnicy. Zachęcamy do poznania praskich klimatów, przede wszystkim kamieniczek, tych odnowionych i tych nadgryzionych przez ząb czasu, podwórek i kapliczek. Chcemy, żeby odwiedzający wczuli się w klimat praskiego podwórka. Ta ścieżka ma także pokazać inną stronę naszej dzielnicy, tą bardziej nowoczesną, ulegającą przemianom, tym dobrym i tym złym.

Punkty dobrane są tak, aby prezentować najciekawsze miejsca widziane okiem harcerzy 17 WDH, mieszkańców tej dzielnicy.

Kilka słów o historii Pragi

Nazwa: Praga wywodzi się od zmagań tutejszej ludności z bujnie porastającymi prawy brzeg Wisły lasami, czyli od prażenia. Najstarsza wzmianka o dzisiejszej dzielnicy pochodzi z 1432 roku, choć początki osadnictwa na tych terenach mają dłuższą historię.

Dzieje tej części miasta są równie barwne i bogate jak lewego brzegu. Nadawcą praw miejskich dla Pragi był król Władysław IV, który nadał przywilej 10 lutego 1648 r. Dokument określał wizerunek do dziś używanego herbu oraz prawo organizowania czterech dorocznych jarmarków oraz trzech cotygodniowych targów.

W 1791 r. centralny obszar Pragi otoczony wałem sanitarnym zwanym Okopami Lubomirskiego został przyłączony do Warszawy. 4 listopada 1974 r. dzielnicę spotkał jeden z najgorszych dni w swojej historii, wojska rosyjskie pod dowództwem gen. Suvorowa dokonały rzezi ludności.

Od drugiej połowy XIX wieku Praga po wielu trudnościach i przejściach zaczęła się odradzać i po woli zyskiwała oblicze, które znamy dziś. W 1891 r. do Warszawy włączono kolejne ówczesne przedmieścia, które teraz leżą w Gminie Centrum (Nową Pragę, Szmulowiznę i Kamionek).

Podczas wojny budynki na Pradze ucierpiały najmniej, tylko 25% zabudowy uległo zniszczeniu, głównie były to zakłady przemysłowe. Mało mówi się o walkach na Pradze podczas Powstania Warszawskiego. Po tej stronie Wisły walki trwały trzy dni, w tym czasie zajęto wiele ważnych budynków, jednak w wyniku załamania się planów zajęcia przyczółków mostowych wydano rozkaz przejścia do konspiracji. Część powstańców przeszła na lewą stronę Wisły, w tym duża część harcerzy.

Zaraz po wojnie to właśnie na Pradze koncentrowało się życie polityczne i społeczne miasta. Ale także po wojnie te ocalałe budynki popadły w ruinę. Warszawskie władze skupiły się na odbudowywaniu Starego Miasta oraz Traktu Królewskiego, odwrócono się od Pragi. W ostatnim czasy zauważono, że te czarowne kamienice są spuścizną architektury i wspaniałymi elementami tworzącymi warszawskie dziedzictwo. Miejmy nadzieję, że nie jest za późno, aby pozostał ten magiczny kawałek Warszawy.
 

Trasa:

  1. Start: Pętla tramwajowa (7, 13) Skrzyżowanie ulic Kawęczyńskiej i Otwockiej. Znajdujemy się w samym środku Szmulowizny. Nazwa dzielnicy pochodzi od Szmula, którego kiedyś były te ziemie. Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego  (zdj.), wybudowana w latach 1903-1923, wzorowana na rzymskiej bazylice św. Pawła. Nasza Bazylika stanowi jeden z najładniejszych obiektów sakralnych naszej dzielnicy, a także całej Warszawy. Tak naprawdę projekt budowy został ukończony w latach 90-tych, kiedy to powstała dzwonnica. Bazylika stanowi jeden z głównych ośrodków wiary katolickiej na Pradze Północ. Jest to bardzo ważne miejsce dla młodzieży, na terenie parafii Salezjanie prowadzą przedsięwzięcia kulturalne oraz społeczne. Na ul. Kawęczyńskiej znajdują się budynki Wyższej Szkoły Menedżerskiej. Dalej ruszamy ulicą Otwocką i skręcamy w Łochowską. Przy ul. Otwockiej także są wybudowane zabytkowe kamienice, tutaj także znajduje się Fabryka Trzciny, jeden z najmodniejszych klubów w całej Warszawie, do którego przyciągają sławy z całej Polski i Europy.
    bazylika nsj mkb




  2. Ul. Siedlecka - tutaj stoją koło siebie kamienice przedwojenne oraz budynki powojenne, ulica mocno zacieniona przez drzewa wytwarzające cień tak potrzebny w upalne dni. Tutejsze podwórka niestety nie mają kapliczek, może kiedyś tutaj były, ale obecnie nie ma po nich śladu.
  3. Zamiast spaceru Siedlecką, można cały czas iść wzdłuż torów Kawęczyńską. Ta ulica, to również połączenie architektury nowej i starej. W jeszcze nie odnowionych elewacjach kamienic można zauważyć wyrywy od granatów i pocisków. Tutejsze podwórka nie posiadają kapliczek. Natomiast można obejrzeć zabytkową zajezdnię tramwajową (brama boczna, zabudowania zajezdni), która powstała na początku lat 20-stych XX w. Także na tej ulicy, pod numerem 26, stoi jedyny zachowany na Pradze drewniany, piętrowy dom. Obiekt szczególnie warty obejrzenia i zachowania dla przyszłych pokoleń, ponieważ dawniej praski krajobraz był pełen takich budynków. Jednym z elementów starodawnych jest brukowana jezdnia. Jest to coś unikalnego. Bruk wpisany do rejestru zabytków, nadaje tej części Pragi niepowtarzalny klimat oraz charakterystyczny szum jaki wydają opony śmigające po tych kamieniach.
  4. Zbieg ulic Łochowskiej, Folwarcznej i Kawęczyńskiej - z tego miejsca można podziwiać zabytkową zajezdnię tramwajową (główna brama), na terenie której znajduje się ładnie odnowiona kapliczka. Ulica Łochowska to różne rodzaje budownictwa (bloki, kamienice, domy jednorodzinne, zdj.). Tutaj w jednej z bram można znaleźć małą, skromną kapliczkę przyklejoną do ściany jednego z budynków.
  5. Poruszamy się cały czas ul. Radzymińską, mijamy blokowiska z lat 70-tych na al. Tysiąclecia, jest to część osiedla Szmulowizna. Dochodzimy do skrzyżowania Kawęczyńskiej i Radzymińskiej. Tutaj mieści się Szkoła Podstawowa nr 30 im. Powstańców 1863 roku, przy której działała 78 WDH, a w ostattnich latach 17 WDH. Szkoła także zajmuje budynek zabytkowy, dawną fabrykę mebli.
  6. Wchodzimy na ul. Ząbkowską, jest ona połączeniem zarówno architektury przedwojennej, powojennej i tej niedawnej, nowoczesnej. Nasz wzrok od razu przykuwa okazała figura Matki Boskiej na rogu ulic Ząbkowskiej i Korsaka, wybudowana w narożu kamienicy.
    figura korsaka mkb
  7. Idąc dalej Ząbkowską zwróćmy uwagę na budownictwo, z lewej strony stoją powojenne bloki z lat 70-tych osiedla Szmulowizna z drugiej powojenne i przedwojenne kamienice. Warto zwrócić uwage na kamienicę stojącą na rogu Ząbkowskiej i Nieporęckiej, która posiada zwieńczenia niczym średniowieczny zamek. Na drugim końcu Tarchomińskiej i Nieporęckiej widać wysokie bloki osiedla Białostocka. Tutaj szczególnie widać jakie zmiany w budownictwie zachodziły po wojnie w tej części Pragi.
  8. Kolejne ciekawe budynki na Ząbkowskiej to „Koneser” - Warszawska Wytwórnia Wódek , której budowę rozpoczęto w 1897 r. Fabryka mieści się w zabytkowych budynkach, stylem nawiązującym do średniowiecza, na szczególną uwagę zasługuje brama wjazdowa z wieżyczkami. Obecnie na terenie zakładu mieści się także Teatr Wytwórnia, coraz bardziej znany, posiadający coraz szersze kręgi fanów. Jest to miejsce, w którym odbywają się warsztaty, przedstawienia, ciekawe dyskusje, inne projekty. Teatr ten, tak samo jak Fabryka Trzciny i wiele innych miejsc na Pradze (Łysy Pingwin, Opary absurdu), są przykładem, jak zmienia się oblicze tej dzielnicy. Coraz więcej artystów szuka tutaj swojego natchnienia. Na rogu Ząbkowskiej i Markowskiej na narożu murów stoi okazała kapliczka.

    krzyz koneser mkb
  9. Dalej przechodzimy bardzo ciekawym odcinkiem ul. Ząbkowskiej. Z obydwu stron otacza nas nowe budownictwo z końca lat 90-tych XX w. Tutaj wcześniej stały zabytkowe kamieniczki, były one w złym stanie, można powiedzieć fatalnym. Władze miasta, dzielnicy, podjęły decyzje o wyburzeniu tych zabytkowych domów. Na ich miejscu powstały nowe bloki czynszowe, których architektura miała nawiązywać do rozebranych kamienic. Po części sukces został osiągnięty, po nieparzystej stronie ulicy, po długich bojach z inwestorem budynki posiadają fasady wyburzonych kamienic. Nasuwa się pytanie, co posiada większą wartość, nowoczesne bloki czynszowe (bardzo ciekawe plastycznie) czy odnowione, zabytkowe kamienice.
  10. Podczas naszej wędrówki skręćmy na ul. Brzeską, jedną z najciekawszych ulic Pragi. Tutaj znajduje się zbiór bardzo ciekawych kamienic. Wszystkie budynki oprócz jednego (Kamienica Weichenberga pod nr 3 - przykład jak pięknie może wyglądać ta ulica)  wymagają natychmiastowych remontów. Ze smutkiem patrzy się na zabytkowe, cenne kamienice, które po prostu się sypią. Z podwórek znikają kapliczki, jednak gdzieniegdzie można je jeszcze spotkać. Tutaj zostawiamy pole dla przyszłych odkrywców. Brzeska jest pełna magii, tajemniczych, wspaniałych zapomnianych miejsc. Miejmy nadzieję, że ta ulica także doczeka się takiej rewitalizacji jak Ząbkowska, albo i lepszej. Bo w pełni na to zasłużyła.
  11. Ul. Brzeska - boczne wejście na Bazar Różyckiego - kolebka praskiej kultury i gwary. Przekraczając bramy bazaru, wchodzimy do innego świata. Wygląda, jak by czas tutaj dawno się zatrzymał. Handel nie jest tak agresywny i drapieżny jak w nowoczesnych centrach handlowych. Z jednej strony stoją stosika z przeróżnymi błyskotkami, świecidełkami obsługiwane przez panów, którzy spokojnie grają sobie w karty. Z drugiej strony panowie siedzą na krzesłach, sprzedają skórzane kurtki wywieszone na płocie, inni handlują telefonami i zegarkami. Wywieszona na murze stara tablica przypomina jak kiedyś bazar wypełniony był przekupkami handlującymi żywymi kurami, kaczkami, grzybami.
    bazar mkb
  12. Jesteśmy w najsławniejszej części ul. Ząbkowskiej. Tutaj bowiem znajdują się odnowione kamienice i podwórka. Istnieje jeszcze kilka domów, które potrzebują remontów, ale efekt jest już widoczny. Na tym odcinku każda kamienica zasługuje na wyróżnienie, tutaj znajdziemy najwięcej kapliczek.
    Pierwszy z domów jest najmłodszy, na rogu Brzeskiej i Ząbkowskiej stoi kamienica z lat 30-tych XX w. Jest to cenne świadectwo międzywojennego budownictwa na Pradze. Pod numerem 14 znajduje się parterowy budynek z 1866 roku, najstarszy dom zachowany przy tej ulicy, który jeszcze nie doczekał się remontu. Pod numerem 13 stoi piętrowy dom z lat 1868-1870, ładnie odremontowany, najciekawsza jego część to drewniana galeryjka widoczna od podwórza. Ul. Ząbkowska 12, dom który zasługuje na szczególną uwagę. Budynek czteropiętrowy, w niszy na froncie stoi figura Matki Boskiej, która tutaj stała, jak kamienicą zajmowali się jeszcze żydowscy właściciele.
    kapliczka zabkowska mkb
    Pod numerem 11 stoi kolejny ciekawy budynek, kamienica Icchaka Hersza Jahrmana, warto wejść na podwórze otoczone niskimi oficynami, gdzie stoi kapliczka z figurą Maryi. Numer 9, na tej ulicy, to 130-letnia kamienica, której niestety nie udało się odnowić. Budynek jest tak zniszczony, że wymaga rekonstrukcji. Przy posesji numer 5 nie przetrwała frontowa kamienica, lecz tylko oficyny, gdzie na podwórzu stoi kolejna wspaniała kapliczka. Ząbkowska 7, to jedna z najpiękniejszych kamienic na tej ulicy. Budynek powstał w latach 1879-1880. Uwagę przykuwają balkony oraz ozdobiona fasada budynku. Podwórko skrywa jedną z najpiękniejszych kapliczek na tej dzielnicy. Pod numerem 3 znajduje się ślicznie odnowiona kamieniczka z 1890 roku. Podwórko skrywa kolejną kapliczkę. Ząbkowska 2, narożna kamienica z 1914 roku, jeden z najbardziej charakterystycznych budynków Pragi, ze względu na wieńczącą naroże wieżyczkę z kopułą.  W ostatnim czasie skończyła się renowacja Kamienic o numerach 4 i 6, tutaj odkryliśmy coś strasznego, na podwórkach w miejsce magicznych kapliczek postawiono śmietniki. Jest to bardzo smutny obraz, jak potraktowano jeden z najbardziej urokliwych symboli Pragi.
  13. Wychodząc z Ząbkowskiej wchodzimy na ruchliwą, pełną samochodów ul. Targową. Obecnie biegnie tędy jeden z najważniejszych szlaków komunikacyjnych tej części Warszawy. Ulica jest pełna zabytków oraz przepięknych budowli, między którymi stoją powojenne budynki. Kiedyś była to przepiękna ulica, której wybrukowane nitki były rozdzielone zielonymi ogrodami, gdzie mieszkańcy mogli w cieniu drzew odpocząć. Obecnie w miejscu ogrodów są szyny tramwajowe, a wybrukowana ulica zamieniła się w asfaltową, szeroką jezdnię. Piesi zostali zepchnięci do podziemi, gdzie także toczy się życie Pragi.
  14. Po minięciu Targowej, trafiamy na ul. Kłopotowskiego. Nie znajdziemy tutaj interesujących nas kapliczek, ale istnieje kilka ciekawych obiektów. Pod numerem 31 pozostał jedyny budynek z całego kompleksu budynków gminy żydowskiej. Kiedyś tutaj mieściła się łaźnia żydowska i mykwa. Po drugiej stronie ulicy, wzrok przykuwa odnowiony gmach hotelu Hetman. Ta ulica przedstawia obraz szybkich zmian jakie zachodzą na Pradze Północ. Tutaj istniało kiedyś kina Praha, na miejscu, którego powstaje właśnie nowoczesny kompleks kin.
    mykwa mkb
  15. Z Kłopotowskiego skręcamy w ul. Jagiellońską. Kolejna ciekawa ulica. Na rogu Jagiellońskiej i Floriańskiej stoi zabytkowy budynek kombatantów. Tutaj mieści się teatr dla dzieci i młodzieży Baj. Ulica Jagiellońska to także połączenie nowoczesności z przeszłością. Wśród starych kamienic wybudowano nowoczesne bloki, które architekturą mają nawiązywać do układu tej ulicy.
    jagiellonska mkb
  16. Na rogu Jagiellońskiej i Solidarności stoi gmach Gimnazjum i Liceum im. Władysława IV. Szkoła o 130-letnich tradycjach. Sam budynek jest już zabytkiem - w końcu liczy sobie ponad 100 lat. W pobliżu  gmachu znajduje się kamień poświęcony Januszowi Korczakowi, który był absolwentem tej szkoły.
  17. Ul. Solidarności róg Jagiellońskiej stoi krzyż upamiętniający rzeź Pragi, jakiej dokonały rosyjskie wojska pod dowództwem gen. Suworowa. Na pomniku widnieją ślady kul. Jest to miejsce, silnie związane z obchodami Święta Pragi (4.XI - rocznica rzezi Pragi).
  18. Dalej poruszamy się Solidarności w kierunku Targowej, po drodze stoi Cerkiew św. Magdaleny. Powstała w XIX w. świątynia, została zaprojektowana w stylu bizantyjskim – na planie krzyża, posiada pięć kopuł. Wnętrze zdobią ikony ewangelistów, proroków i świętych kościoła prawosławnego. Warto wejść tu choć na chwilę, by obejrzeć piękne wnętrze tej świątyni, oraz poczuć panującą tutaj atmosferę.
    cerkiew mkb
  19. Jesteśmy na skrzyżowaniu Solidarności i Targowej, obecnie jest to bardzo ważny węzeł komunikacyjny, tutaj przecinają się drogi prowadzące na Marki, Radzymin oraz te, którymi można dostać się na Brudno, Targówek. Tutaj znajduje się dworzec kolejowy Warszawa Wileńska, w ostatnich latach powstało nowoczesne centrum handlowe Warszawa Wileńska. Powstała tutaj budowla, wyróżniająca się wśród otaczających budynków. Od momentu powstania wśród prażan toczy się dyskusja, czy te centrum pasuje do estetyki ul. Targowej. Szumne skrzyżowanie przechodzimy bokiem, koło pomnika „Czterech śpiących”, wchodzimy na ul. Wileńską. W tym momencie opuszczamy tą część dzielnicy, którą najlepiej znamy i wchodzimy na Nową Pragę, dzielnicę powstałą w 1861 roku.
  20. Ul. Wileńska, jest bardzo ciekawa, z jednej strony ulicy stoją przedwojenne kamienice, z drugiej bloki powojenne. W ten sposób powstaje szczególna estetyka tej ulicy, której ocenę zostawiamy odwiedzającym. Na podwórkach starych kamienic można spotkać i to dość licznie kapliczki. Jedne stoją dumnie na środku podwórka, inne są przylepione do ściany, a jeszcze inne wiszą na ścianie w bramie. Niektóre podwórka mają tylko ślady po fundamencie, gdzie stała kiedyś kapliczka, wśród drzew. Mieszkańcy często je pamiętają, opowiadają jak się zniszczyła, powoli nie ma komu zajmować się tymi ołtarzykami, kapliczek jest coraz mniej.
    kapliczka wilenska mkb
  21. Dalej już jest ul. Konopacka. Stara, praska ulica. Wabi pięknymi, przedwojennymi kamienicami, cichymi podwórkami z kapliczkami, a jednocześnie odpycha zaniedbaniem i nieprzyjaznymi spojrzeniami tubylców. Pomimo tego warto zobaczyć ten kawałek Pragi, gdyż jego architektura jest charakterystyczna dla czasów XIX w. w naszej dzielnicy.
  22. Z Konopackiej rozciąga się przemiły widok na ul. Małą, warto sobie przystanąć na chwilę i w zadumie popatrzeć na tą cichą spokojną uliczkę, może gdzieś tam na podwórkach są kapliczki?
  23. Z Konopackiej skręcamy w Stalową, prawdziwą, wielkomiejską ulicę, która kiedyś tętniła życiem. Mówi się, że jest to jedna z najbardziej zaniedbanych ulic z przedwojenną architekturą na Pradze. Jednak nie dajmy się zwieść pozorom, to piękny fragment naszej dzielnicy, pełen architektonicznych perełek. Tutaj istnieją wspaniałe przedwojenne kamienice, niestety przeważnie w opłakanym stanie, w sąsiedztwie których stoją powojenne domy z różnych okresów.
  24. Spacerując po Stalowej trzeba skręcić na Środkową, przy której stoi mały drewniany dom. Jest to jeden z najbardziej charakterystycznych budynków Pragi, który uroczo wygląda przyklejony do bocznej ściany kamienicy pod nr 11.
    kapliczka stalowa mkb



Autorzy - harcerze Szczepu 17 WDHiGZ im. gen. Jakuba Jasińskiego:
Redaktor, koordynator prac, autor zdjęć: Michał Kazem-Bek
Pomoc i wsparcie: Paulina Truszczyńska, Magdalena Krysińska, Renata Rumińska


Spis literatury

1.    Szwankowski E., 1963, Ulice i Place Warszawy, PWN, Warszawa
2.    Pilich M., 2005, Warszawska Praga, Fundacja Centrum Europy, Warszawa
3.    Hardej T., 2005, Szmulki dla początkujących, Trio, Warszawa

Źródła internetowe

1.    http://aborzek.webpark.pl/historia/historia.htm
2.    http://www.praga-pn.waw.pl/pragapn/strona/turystyka/wycieczki_po_pradze
3.    http://www.praga-pn.waw.pl/pragapn/strona/turystyka/historia/zabytki
4.    http://www.praga-pn.waw.pl/pragapn/strona/turystyka/historia/pomniki
5.    http://www.praga-pn.waw.pl/pragapn/strona/turystyka/historia/judaika
6.    http://www.praga-pn.waw.pl/pragapn/strona/turystyka/historia/historia
7.    http://www.teatrwytwornia.pl/index.php?zawartosc=13&modul=artykul&grupa=3&idpodgrupy=22#
8.    http://www.zabkowska.waw.pl/

Ostatnio zmieniany środa, 04 maj 2016 16:04

Do góry

banerziel2

Dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej UE

Ta witryna używa ciesteczek. Dzięki nim witryna ma pełną funkcjonalność i przewidziane udogodnienia. Używając tej strony wyrażasz zgodę na zapisywanie ciasteczek na twoim komputerze.

Zobacz dokument: Dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej UE

Zablokowałeś/-aś ciasteczka. Możesz zmienić tę decyzję.

Zezwoliłeś/-aś na zapisywanie ciesteczek na swoim komputerze. Możesz cofnąć tę decyzję.